Рентгенологиялық зерттеулер заманауи диагностикада маңызды рөл атқарады. Олардың көмегімен дәрігерлер сынықтарды, өкпе ауруларын және басқа да патологиялық өзгерістерді жылдам анықтап, диагнозды нақтылап, емдеу тиімділігін бағалай алады. Алайда рентген және компьютерлік томография (КТ) иондаушы сәулеленудің әсерімен байланысты. Сондықтан әрбір мұндай зерттеу негізді болуы және пациент үшін күтілетін пайдасы ықтимал қауіптен жоғары болған жағдайда жүргізілуі тиіс.
Радиациялық қауіпсіздікке қойылатын талаптар Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 15 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-275/2020 бұйрығымен бекітілген «Радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитариялық қағидаларымен, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2022 жылғы 25 тамыздағы № ҚР ДСМ-90 бұйрығымен бекітілген «Радиациялық қауіпті объектілерге қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитариялық қағидаларымен регламенттеледі.
Рентгенологиялық зерттеу қашан қажет?
Рентген көбінесе жарақаттар мен сынықтарға күдік болған кезде, кеуде қуысы ағзаларының аурулары кезінде, сондай-ақ диагнозды нақтылау және емдеу динамикасын бақылау үшін тағайындалады. Бірқатар клиникалық жағдайларда рентген қажетті диагностикалық ақпаратты жылдам әрі тиімді түрде алуға мүмкіндік береді.
КТ да иондаушы сәулеленуді пайдалануға негізделген, бірақ, әдетте, кәдімгі рентгенографиямен салыстырғанда сәулелік жүктемесі жоғары болады. Сонымен қатар КТ ішкі ағзалар мен тіндердің анағұрлым егжей-тегжейлі кескіндерін алуға мүмкіндік береді. Сондықтан мұндай зерттеу оның диагностикалық мүмкіндіктері шынымен қажет болған жағдайда нақты медициналық көрсеткіштер бойынша жүргізіледі.
Рентгенсіз әрдайым тексерілуге бола ма?
Кейбір жағдайларда рентгенологиялық зерттеуге балама ретінде ультрадыбыстық зерттеу (УДЗ) немесе магниттік-резонанстық томография (МРТ) қолданылуы мүмкін, себебі бұл әдістер иондаушы сәулеленуді пайдаланбайды. Алайда рентгеннің әмбебап баламасы жоқ: әр әдістің өзіндік мүмкіндіктері мен шектеулері бар.
Мысалы, рентгенография көптеген жағдайларда сүйектерді бағалаудың және өкпенің бірқатар ауруларын диагностикалаудың негізгі әдістерінің бірі болып қала береді. Сондықтан тағайындалған зерттеуден өз бетінше бас тартуға немесе оны басқа әдіспен алмастыруға болмайды. Диагностиканың оңтайлы әдісін дәрігер пациенттің шағымдарын, белгілерін, болжамды диагнозын және нақты клиникалық жағдайын ескере отырып таңдайды.
Сәулелік жүктемені қалай азайтуға болады?
Радиациялық қауіпсіздіктің негізгі қағидасы — рентгенологиялық зерттеулерді медициналық қажеттіліксіз жүргізбеу және оларды «жай ғана тексерілу үшін» тағайындамау. Егер зерттеу шынымен қажет болса, заманауи жабдықтар қажетті диагностикалық ақпаратты сәулеленудің мүмкіндігінше төмен дозасымен алуға мүмкіндік береді.
Зерттеу алдында дәрігерге бұрын жүргізілген рентгенологиялық зерттеулер мен КТ туралы, әсіресе олар жақында жасалған болса, хабарлау маңызды. Әйелдер жүктіліктің болуы немесе болуы мүмкін екендігі туралы да міндетті түрде хабарлауы қажет.
Балаларға ерекше көңіл бөлінеді, өйткені зерттеу жүргізу кезінде сәулелену дозасы олардың жасына, дене өлшеміне және нақты зерттеудің ерекшеліктеріне қарай таңдалады.
Осылайша, пациенттің қауіпсіздігі қажетті диагностикалық процедуралардан бас тарту арқылы емес, оларды негізді түрде тағайындау, зерттеу әдісін дұрыс таңдау және сәулелік жүктемені барынша азайту қағидатын сақтау арқылы қамтамасыз етіледі.
Практикалық тұрғыдан дені сау адамдарға профилактикалық медициналық рентгенологиялық және ғылыми зерттеулер жүргізу кезінде белгіленген жылдық профилактикалық сәулелену мөлшері – 1 миллизиверт (мЗв).
Жүкті әйелге рентгенологиялық зерттеу жүргізу кезінде ұрық алатын доза 1 мЗв және одан төмен болады.
Нені есте сақтау маңызды?
Рентгенологиялық зерттеуді кез келген жағдайда аулақ болу керек процедура ретінде қабылдамау қажет. Медициналық көрсеткіштер болған кезде ол диагнозды уақтылы анықтауға және дұрыс емдеу тактикасын таңдауға көмектеседі. Сонымен қатар негізсіз жүргізілген зерттеулер қажетсіз сәулелік жүктемені арттырады.
Негізгі қағида — рентген және КТ негізді, қажетті және сәулелік жүктемесі барынша төмен деңгейде жүргізілуі тиіс. Бұл пациенттерді қорғауға ғана емес, медициналық персоналдың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге де қатысты.
Радиациялық қауіпсіздік тек пациенттер үшін ғана емес, сонымен қатар кәсіби міндеттеріне байланысты иондаушы сәулелену көздерінің жанында үнемі немесе жиі болатын медициналық персонал үшін де маңызды.
Сондықтан персоналды қорғау кешенді түрде қамтамасыз етілуі тиіс: жұмысты дұрыс ұйымдастыру, инженерлік қорғаныс құралдарын пайдалану және қажет болған жағдайда жеке қорғаныс құралдарын қолдану арқылы.
Кәсіби сәулелік жүктемені азайту үшін:
– пациент пен сәулелену көзінен мүмкіндігінше үлкен қашықтықты сақтау;
– қажеттілік болмаса, зерттеу жүргізу кезінде рентген кабинетінде болмау;
– сәулелену аймағында болу қажет болған жағдайда, көзделген жеке қорғаныс құралдарын пайдалану;
– рентген жабдығының техникалық жағдайын жүйелі түрде бақылау;
– санитариялық қағидалардың, ішкі нұсқаулықтардың және радиациялық қауіпсіздік нормаларының талаптарын сақтау;
– жеке дозиметриялық бақылау жүргізу;
– персоналға радиациялық қауіпсіздік мәселелері бойынша тұрақты оқыту және нұсқама жүргізуді қамтамасыз ету.
Орындалатын жұмыстың сипатына қарай қорғаныш алжапқыштары, қалқанша без аймағын қорғауға арналған жағалар, қорғаныш көзілдіріктері және радиациядан қорғайтын басқа да құралдар қолданылуы мүмкін.
Бұл ретте жеке қорғаныс құралдары қауіпсіздіктің қосымша шарасы болып табылады. Олар стационарлық қорғаныш конструкцияларын, қауіпсіз қашықтықты сақтау мен жұмыс процесін дұрыс ұйымдастыруды алмастырмайды.
Негізгі міндет — мүмкіндігінше қызметкердің сәулелену әсері болатын аймақта болуын болдырмау. Егер оның болуы міндетті болса, онда барынша тиімді қорғанысты қамтамасыз ету қажет.
Ақмола облысының санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаменті басшысының орынбасары
Садвакасова Сауле Серікбайқызы
